Κλιματική αλλαγή (ξανά)

 Πριν από σχεδόν δέκα χρόνια είχα γράψει ένα μικρό κείμενο για την κλιματική αλλαγή, επειδή είχα απηυδήσει να διαβάζω διάφορες ανοησίες στα ελληνικά social media. Δέκα χρόνια μετά διαβάζουμε ακόμη τις ίδιες σαχλαμάρες.

Μια μπούρδα ολκής είναι το επιχείρημα «Το κλίμα πάντα άλλαζε.»

Ναί, και οι άνθρωποι πάντα πέθαιναν, αλλά αν βρεις κάποιον με μια χαντζάρα στην πλάτη δεν λες, ναί μωρέ,  «οι άνθρωποι πάντα πέθαιναν». Το ξέρουμε ότι το κλίμα της Γης έχει αλλάξει στο παρελθόν. Οι αλλαγές αυτές είναι γενικά σταδιακές και παίρνουν εκατομμύρια χρόνια. Το ερώτημά μας είναι τι προκαλεί τη σημερινή, ραγδαία εξελισσόμενη θέρμανση του πλανήτη τα τελευταία περίπου 100 χρόνια. Κι εδώ επίσης ξέρουμε την απάντηση.

Δεν υπάρχει ουδεμία αμφιβολία οτι τα κύρια αιτία είναι η ανθρώπινη δραστηριότητα, κυρίως η καύση ορυκτών καυσίμων, η αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου και οι αλλαγές στη χρήση γης. Δεν είναι πολιτικό το θέμα. Είναι αυστηρά επιστημονικό και στηρίζεται σε τεράστιο όγκο δεδομένων. Όχι επειδή το λέω εγώ, ή κάποιος τυχάρπαστος σε ένα πάνελ. Δεν είναι κάποια «ατζέντα». Είναι το συμπέρασμα πολλών δεκαετιών μετρήσεων, φυσικής, μοντέλων, δορυφορικών παρατηρήσεων, παλαιοκλιματικών δεδομένων, ισοτοπικών ενδείξεων, μετρήσεων CO₂, ενεργειακού ισοζυγίου και ατμοσφαιρικής φυσικής. Από επιστημονικής άποψης, είναι λυμένο πρόβλημα. Οι πολιτικές προεκτάσεις είναι άλλο θέμα. Πρώτα αναγνωρίζουμε πώς έχει πραγματικά η κατάσταση, και μετά συζητάμε ώς κοινωνίες τί μπορούμε να κάνουμε. Δεν χώνουμε το κεφάλι στην άμμο και τραγουδάμε λαλαλά.

Κάποιοι προσπαθούν να θολώσουν τα νερά γιατί είτε δεν καταλαβαίνουν πώς να διαβάσουν τις μετρήσεις, είτε γιατί πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας, είτε γιατί έχουν κάτι να κερδίσουν, είτε γιατί δεν πιστεύουν ότι μπορούμε να κάνουμε τίποτα, είτε γιατί αμφισβητούν κάποια από τα δεδομένα, πάντα επιλεκτικά.  Αυτό λέγεται cherry-picking. Παίρνουν δηλαδή μία συγκεκριμένη πηγή, έναν επιστήμονα, ένα γράφημα χωρίς πλαίσιο, ή μία περίοδο δέκα ετών που τους βολεύει, και τα παρουσιάζουν ως δήθεν αντίβαρο απέναντι σε ολόκληρο το σώμα της επιστημονικής γνώσης. Παιδιά, αυτό δεν είναι σκεπτικισμός. Είναι επιλεκτική άγνοια.

Ο πραγματικός σκεπτικισμός κοιτάζει όλα τα δεδομένα. Ρωτά αν η υπόθεση εξηγεί το σύνολο των παρατηρήσεων. Αντέχει στον έλεγχο; Κάνει προβλέψεις; Συμφωνεί με τη φυσική που γνωρίζουμε; Εξηγεί γιατί θερμαίνεται η τροπόσφαιρα και ψύχεται η στρατόσφαιρα; Εξηγεί την άνοδο της θερμοκρασίας των ωκεανών; Εξηγεί την αύξηση της συγκέντρωσης CO₂ και την ισοτοπική του υπογραφή; Εξηγεί γιατί οι φυσικοί παράγοντες, όπως ο Ήλιος ή τα ηφαίστεια, δεν αρκούν για να εξηγήσουν τη σημερινή θέρμανση; Η άρνηση δεν τα εξηγεί αυτά. Απλώς αναποδογυρίζει τη σκακιέρα και βγάζει γλώσσα. Και, ειλικρινά, έχει αρχίσει να γίνεται κουραστικό.

Δεν είμαστε στο 1990. Δεν είμαστε κάν στην αρχή της συζήτησης. Δεν περιμένουμε ακόμη να βεβαιωθούμε αν είναι πραγματικά ανθρωπογενής ή όχι. Η επιστημονική συζήτηση σήμερα αφορά τις λεπτομέρειες, τα εύρη αβεβαιότητας,τις  περιφερειακές επιπτώσεις, την ταχύτητα των αλλαγών, διάφορα σενάρια εκπομπών, πιθανές προσαρμογές, πιθανές τεχνολογικές λύσεις, πολιτικές αποφάσεις και κόστος.

Ανεξάρτητες μελέτες, με διαφορετικές μεθόδους, διαφορετικά δεδομένα, διαφορετικά μοντέλα και διαφορετικές αρχικές υποθέσεις, συγκλίνουν στο ίδιο συμπέρασμα επειδή αυτό εξηγεί καλύτερα την πραγματικότητα. Και όταν τα δεδομένα αλλάζουν, η επιστήμη διορθώνεται. Αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο της ιδεολογικής τύφλωσης.

Η ειρωνεία είναι ότι πολλοί από αυτούς που φωνάζουν ότι «η επιστήμη πρέπει να αμφισβητείται» δεν αμφισβητούν τίποτα από αυτά που τους βολεύουν. Αμφισβητούν μόνο το συμπέρασμα που δεν τους αρέσει. Παιδιά, σας έχω νέα. Δεν είναι ελεύθερη σκέψη να αγνοείς συστηματικά τα δεδομένα, ούτε είναι θαρραλέο να προωθείς μπούρδες, ούτε είναι έξυπνο να ψάχνεις στο διαδίκτυο μέχρι να βρεις έναν άνθρωπο, κάπου, που λέει αυτό που ήθελες να ακούσεις εξαρχής.

Σας ενοχλεί που το θέμα έχει πάρει πολιτικές διαστάσεις; Σας τη δίνουν μερικοί ακτιβιστές και το γενικότερο τοξικό κλίμα του διαλόγου; Πάρτε αριθμό και μπείτε στη σειρά. Αλλά το θέμα δεν είναι πολιτικό, είναι επιστημονικό. 

Με αυτό ώς δεδομένο, μπορούμε μετά να συζητήσουμε για πολιτικές λύσεις. Να συμφωνήσουμε ή να διαφωνήσουμε για πυρηνική ενέργεια, ΑΠΕ, φόρους άνθρακα, τεχνολογική καινοτομία, προσαρμογή, κόστος, δικαιοσύνη, ανάπτυξη, γεωπολιτική. Αλλά το να επιστρέφουμε κάθε τόσο στο «το κλίμα πάντα άλλαζε» είναι σαν να επιστρέφουμε συνεχώς στην ιδέα οτι η Γή είναι επίπεδη, και είναι σπατάλη χρόνου και δημιουργικής ενέργειας. Άντε, γιατί κάποια στιγμή πρέπει να τελειώνουμε με τα προσχήματα.

Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή είναι πραγματική. Η βασική φυσική είναι γνωστή. Τα δεδομένα είναι συντριπτικά. Η επιστημονική συναίνεση είναι εξαιρετικά ισχυρή. Και η επιλεκτική χρήση πηγών για να συντηρείται η άρνηση είναι αισχρή παραπληροφόρηση.

Στην τελική, αν ακόμα έχετε αμφιβολίες, ρωτήστε κι εμάς που ξημεροβραδιάζουμε μέσα στην επιστημονική βιβλιογραφία να μάθετε περισσότερα. Εδώ είμαστε.

Πηγές:

1. Cook, J. et al. (2013), “Quantifying the consensus on anthropogenic global warming in the scientific literature”, Environmental Research Letters, 8, 024024.
   Μελέτη 11.944 επιστημονικών περιλήψεων για την κλιματική αλλαγή. Από τις εργασίες που εξέφραζαν θέση για την αιτία της υπερθέρμανσης, το 97,1% υποστήριζε την ανθρωπογενή εξήγηση.
   https://doi.org/10.1088/1748-9326/8/2/024024
2. Cook, J. et al. (2016), “Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming”, Environmental Research Letters, 11, 048002.
   Σύνθεση έξι ανεξάρτητων μελετών για την επιστημονική συναίνεση. Το συμπέρασμα είναι ότι 90-100% των ενεργών επιστημόνων του κλίματος συμφωνούν πως οι άνθρωποι προκαλούν τη σημερινή υπερθέρμανση.
   https://doi.org/10.1088/1748-9326/11/4/048002
3. Lynas, M., Houlton, B. Z. & Perry, S. (2021), “Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature”, Environmental Research Letters, 16, 114005.
   Επικαιροποιημένη ανάλυση 88.125 επιστημονικών εργασιών από το 2012 έως το 2020. Το συμπέρασμα είναι ότι η συναίνεση στην επιστημονική βιβλιογραφία υπερβαίνει το 99%.
   https://doi.org/10.1088/1748-9326/ac2966

Western civilization is not rooted in Christian values

A common line I keep hearing from modern Christian conservatives is that “Western civilisation is rooted in Christian values.” Well, fine, yes. But also, no. Mostly, it’s complicated, which is what people who do bumper-sticker history tend to dismiss as mere details. So let’s go into the details. 

Christianity is certainly one of Europe’s important civilisational layers, especially in the medieval world. But “the West” most certainly did not begin with Christianity, nor can its foundations be reduced to it. 

Long before Christianity arrived in Europe, the Greeks and Romans had already built many of the foundations of Western thought: philosophy, logic, mathematics, law, political theory, republican ideas, drama, history, ethics (and not all of these are exclusively Western ideas). Plato, Aristotle, Epicurus, the Stoics, Cicero and others were part of the house well before Christianity moved in and started rearranging the furniture. 

Christianity itself emerged from Judaism inside the Greco-Roman world and absorbed and assimilated a great deal from that world. Medieval Christian thinkers and theologians leaned heavily on Greek metaphysics and Roman law. Ideas like natural law, logos, virtue ethics, rational inquiry and civic duty were not Christian inventions. Stoicism was a huge influence. 

Later, the Renaissance and the Enlightenment revived and reinterpreted many pre-Christian traditions, often in direct tension with Church authority. Lucretius and Epicurean thought are a useful example: materialist, empirical, suspicious of fear-driven religion, and focused on reducing suffering in this life rather than preparing for some deferred afterlife. 

In fact, modern Western thought draws from many different streams simultaneously: Athens, Rome, Jerusalem, Renaissance humanism, science, secular critique, classical republicanism, and yes, Christianity too. 

So I find the claim that Western civilisation is “rooted in Christian values” rather silly. Western civilisation is a layered, quarrelsome inheritance, full of argument, borrowing, rebellion and reinvention. It also absorbed ideas from other civilisations and influenced them in return. 

I think it is probably more helpful to think of it as a compost heap, rather than as a refined cathedral. As with most compost heaps, quite a lot grew out of it. Some of it quite good. Some of it rather nasty.

Jaffa

 History matters, especially in conflicts where national narratives selectively weaponise memory.

Jaffa was a major Arab city before 1948, and many Palestinian Arabs fled or were expelled during the war. That is part of its history and should not be erased or minimised.

Yet there are populist and ahistorical narratives that present Jaffa as some timeless “ancient Palestinian city”. Jaffa is one of the oldest cities in the eastern Mediterranean. It has Canaanite, Egyptian, Jewish, Greek, Roman, Byzantine, Arab, Crusader, Ottoman and British Mandate layers. In Greek mythology, Jaffa is tied to the myth of Andromeda and Perseus. After Alexander, it passed through the Hellenistic kingdoms before later becoming part of the Roman and Byzantine eastern Mediterranean.

The city came under Arab-Islamic rule after the 7th-century conquest of the Levant. Over time, through settlement, conversion, language change, trade, local continuity and Ottoman-era urban growth, Jaffa became an Arab-majority city. That is its history. It does not make it an exclusively Arab or Palestinian city “from antiquity”.

Framing it this way also erases the actual context of 1947-48: the civil war after the UN partition vote, attacks and counterattacks between Arab and Jewish militias, the rejection of partition by Arab and Palestinian leadership, and then the invasion by surrounding Arab states after Israel declared independence. The Nakba is what emerged from that war. At roughly the same historical moment, ancient Jewish communities across much of the Middle East and North Africa were themselves expelled, destroyed or forced into flight, with many eventually resettling in Israel.

Some people also invoke Jaffa to misrepresent the EU position regarding textbooks. European criticism of Palestinian textbooks is not about Palestinians mentioning Jaffa. The documented concerns are about antisemitic material, glorification of violence, and maps that erase Israel entirely. These criticisms are valid.

Attempts to collapse centuries of layered history and a complex modern conflict into a single uninterrupted morality tale with only one actor and one source of agency are propaganda. History is more complicated than that.  And unless one gets the history right, one risks misdiagnosing both the conflict and its possible solutions.

From the 2008 Crash to the Rise of Populism

In the latest The Rest Is Politics podcast, Rory Stewart and Alastair Campbell had Yanis Varoufakis as a guest.

Varoufakis is charismatic, articulate, quick, funny, and very good at weaving complex economic arguments into simple moral stories. He often speaks as if the fog has lifted, everything is obvious, and everyone else is either confused, cowardly, compromised, or secretly agrees with him.

The episode presented him, implicitly at least, as a well-meaning Cassandra: the economist who warned Europe that austerity would fail, was ignored by unimaginative technocrats, and was later proved right. Ok, there is some truth in that. The Greek bailout architecture was flawed. Greece’s debt dynamics were unsustainable. Austerity in a collapsing economy was destructive. Even the IMF later acknowledged serious failures in the original Greek programme, including delayed debt restructuring, over-optimistic assumptions, and inadequate attention to the politics of adjustment.

But that is only one part of the story.

The real question is not simply whether Varoufakis was right about austerity and the creditors were wrong. The harder question is whether his own strategy in 2015 was credible, responsible, and safe for the Greek people. Greece was insolvent and illiquid without official support. There were no easy solutions.

There is a serious tension between Varoufakis the co-author of A Modest Proposal for Resolving the Eurozone Crisis and Varoufakis the finance minister in 2015.

The earlier proposal, written with Stuart Holland and James Galbraith, was a serious eurozone reform plan. It called for bank recapitalisation through European mechanisms, limited debt conversion, investment-led recovery through the EIB and EIF, and emergency social solidarity measures. It was Keynesian in spirit, but institutionally cautious. It tried to work through existing European institutions and avoided presenting itself as a Grexit manual.

Varoufakis argued convincingly that the eurozone had created a dangerous structure: monetary union without proper fiscal union, national banking crises tied to sovereign debt crises, and creditor discipline without sufficient investment or democratic accountability. Much of what was in that proposal made sense.

But once in office, his posture changed. The 2015 strategy he actually pursued was much more confrontational. It relied on outright rejecting the old bailout logic, threatening default, and forcing Europe to choose between accepting debt restructuring or risking Greek collapse. That strategy might have had more leverage in 2010 or 2011, when European banks were far more exposed to Greece and the eurozone firewalls were weaker. By 2015, the wider euro-area financial system had been largely protected. Greek default would still have been serious, but the immediate damage would have fallen mainly on Greece itself.

That is a key point the interview did not pursue. Varoufakis appears to have treated Grexit, or at least Greek default, as a threat the creditors would not dare allow. By 2015, they were actually much more willing to call the bluff.

Being right about the dangers of debt and austerity does not make brinkmanship with Greek banks, pensions, deposits, imports, and salaries a responsible strategy. It was clear to everyone that some fiscal adjustment was unavoidable. The easily defensible criticism of the creditor programme is that the timing, scale, composition, and lack of early debt restructuring made the adjustment far more destructive than it needed to be.

The interview should have pressed him on the obvious questions. What exactly was the fallback plan if the banks collapsed? How would a parallel payment system have operated? How would pensioners have been paid? How would medicines and imports have been protected? How would deposits have been defended? Was this a credible Plan B, or a way of making rupture sound more controlled than it really was?

Rory and Alastair should also have challenged his claim that people such as Lagarde and Draghi agreed with him. Many serious economists and officials eventually accepted that Greek debt was unsustainable and that Europe’s austerity-heavy approach was badly designed. But accepting the need for debt relief is not the same as endorsing Varoufakis’s tactics, his reading of creditor incentives, or his Plan B. He often turns partial vindication on debt sustainability into much broader vindication of his overall conduct.

In conversation, Varoufakis can often sound pragmatic and common-sensical. But his writings and politics point to a more radical political agenda. He is not merely arguing for reforms, higher taxes and better regulation of capitalism. He has described himself as a Marxist of sorts, has said that capitalism and democracy are structurally incompatible, developed a theory of “technofeudalism,” and proposed radical changes to corporate ownership, finance, digital platforms, and money. One can agree or disagree with that agenda, but it should have been made more visible.

Alastair could have challenged him from the centre-left: yes, austerity was destructive; yes, Greece needed debt relief; yes, the eurozone was badly designed. But why risk a banking collapse without a durable majority, a credible coalition in Europe, and a tested administrative plan?

Rory could have challenged him from the centre-right: if you talk about parallel liquidity, fiscal money, or a public payment system that can be converted into a new drachma, why would depositors keep their money in Greek banks? Why would investors trust the state? How do you protect contracts, pensions, small businesses, and property rights during such uncertainty?

The Greek crisis was complicated, divisive, and deeply damaging. Varoufakis wasn't simply one brave economist facing a room full of cruel technocrats, as he likes to present himself. The important story here is about weak leverage, institutional constraints, political miscalculation, bank runs, default risk, and the dangers of turning economic theory into negotiating theatre.

The missed opportunity in this episode was that Rory and Alastair seemed too impressed by the performance and not sceptical enough of the narrative.

Being right about austerity is not a license to gamble with rupture.

Maybe they'll push him more in a future episode.