A Universe from Nothing

An accessible and entertaining introductory talk by Laurence Krauss on the subject of Cosmology. If you're a little bit curious about how the Universe will end, watch this.

Socialism has failed. Now capitalism is bankrupt. So what comes next?

by Eric Hobsbaum
The Guardian - 10 Apr 2009
The 20th century is well behind us, but we have not yet learned to live in the 21st, or at least to think in a way that fits it. That should not be as difficult as it seems, because the basic idea that dominated economics and politics in the last century has patently disappeared down the plughole of history. This was the way of thinking about modern industrial economies, or for that matter any economies, in terms of two mutually exclusive opposites: capitalism or socialism.

We have lived through two practical attempts to realise these in their pure form: the centrally state-planned economies of the Soviet type and the totally unrestricted and uncontrolled free-market capitalist economy. The first broke down in the 1980s, and the European communist political systems with it. The second is breaking down before our eyes in the greatest crisis of global capitalism since the 1930s. In some ways it is a greater crisis than in the 1930s, because the globalisation of the economy was not then as far advanced as it is today, and the crisis did not affect the planned economy of the Soviet Union. We don't yet know how grave and lasting the consequences of the present world crisis will be, but they certainly mark the end of the sort of free-market capitalism that captured the world and its governments in the years since Margaret Thatcher and President Reagan.

Impotence therefore faces both those who believe in what amounts to a pure, stateless, market capitalism, a sort of international bourgeois anarchism, and those who believe in a planned socialism uncontaminated by private profit-seeking. Both are bankrupt. The future, like the present and the past, belongs to mixed economies in which public and private are braided together in one way or another. But how? That is the problem for everybody today, but especially for people on the left.

Nobody seriously thinks of returning to the socialist systems of the Soviet type - not only because of their political faults, but also because of the increasing sluggishness and inefficiency of their economies - though this should not lead us to underestimate their impressive social and educational achievements. On the other hand, until the global free market imploded last year, even the social-democratic or other moderate left parties in the rich countries of northern capitalism and Australasia had committed themselves more and more to the success of free-market capitalism. Indeed, between the fall of the USSR and now I can think of no such party or leader denouncing capitalism as unacceptable. None were more committed to it than New Labour. In their economic policies both Tony Blair and (until October 2008) Gordon Brown could be described without real exaggeration as Thatcher in trousers. The same is true of the Democratic party in the US.

The basic Labour idea since the 1950s was that socialism was unnecessary, because a capitalist system could be relied on to flourish and to generate more wealth than any other. All socialists had to do was to ensure its equitable distribution. But since the 1970s the accelerating surge of globalisation made it more and more difficult and fatally undermined the traditional basis of the Labour party's, and indeed any social-democratic party's, support and policies. Many in the 1980s agreed that if the ship of Labour was not to founder, which was a real possibility at the time, it would have to be refitted.

But it was not refitted. Under the impact of what it saw as the Thatcherite economic revival, New Labour since 1997 swallowed the ideology, or rather the theology, of global free-market fundamentalism whole. Britain deregulated its markets, sold its industries to the highest bidder, stopped making things to export (unlike Germany, France and Switzerland) and put its money on becoming the global centre of financial services and therefore a paradise for zillionaire money-launderers. That is why the impact of the world crisis on the pound and the British economy today is likely to be more catastrophic than on any other major western economy - and full recovery may well be harder.

You may say that's all over now. We're free to return to the mixed economy. The old toolbox of Labour is available again - everything up to nationalisation - so let's just go and use the tools once again, which Labour should never have put away. But that suggests we know what to do with them. We don't. For one thing, we don't know how to overcome the present crisis. None of the world's governments, central banks or international financial institutions know: they are all like a blind man trying to get out of a maze by tapping the walls with different kinds of sticks in the hope of finding the way out. For another, we underestimate how addicted governments and decision-makers still are to the free-market snorts that have made them feel so good for decades. Have we really got away from the assumption that private profit-making enterprise is always a better, because more efficient, way of doing things? That business organisation and accountancy should be the model even for public service, education and research? That the growing chasm between the super-rich and the rest doesn't matter that much, so long as everybody else (except the minority of the poor) is getting a bit better off? That what a country needs is under all circumstances maximum economic growth and commercial competitiveness? I don't think so.

But a progressive policy needs more than just a bigger break with the economic and moral assumptions of the past 30 years. It needs a return to the conviction that economic growth and the affluence it brings is a means and not an end. The end is what it does to the lives, life-chances and hopes of people. Look at London. Of course it matters to all of us that London's economy flourishes. But the test of the enormous wealth generated in patches of the capital is not that it contributed 20%-30% to Britain's GDP but how it affects the lives of the millions who live and work there. What kind of lives are available to them? Can they afford to live there? If they can't, it is not compensation that London is also a paradise for the ultra-rich. Can they get decently paid jobs or jobs at all? If they can't, don't brag about all those Michelin-starred restaurants and their self-dramatising chefs. Or schooling for children? Inadequate schools are not offset by the fact that London universities could field a football team of Nobel prize winners.

The test of a progressive policy is not private but public, not just rising income and consumption for individuals, but widening the opportunities and what Amartya Sen calls the "capabilities" of all through collective action. But that means, it must mean, public non-profit initiative, even if only in redistributing private accumulation. Public decisions aimed at collective social improvement from which all human lives should gain. That is the basis of progressive policy - not maximising economic growth and personal incomes. Nowhere will this be more important than in tackling the greatest problem facing us this century, the environmental crisis. Whatever ideological logo we choose for it, it will mean a major shift away from the free market and towards public action, a bigger shift than the British government has yet envisaged. And, given the acuteness of the economic crisis, probably a fairly rapid shift. Time is not on our side.

Guaglione

I first heard this lovely mambo on a Guinness TV advertisment. Now Guinness are well known for having made great ads in the past, such as this one and this one , always with excellent musical accompaniment. Below is the video for Guaglione composed by Pérez "Prez" Prado which resurfaced timidly in 1995 after the success of the aforementioned advert.

Βιβλιοκριτική σχολικού βιβλίου

Αυτές τις μέρες βρίσκομαι Ελλάδα. Θάλασσα, ήλιος, φαγητό πλούσιο σε θερμίδες και τηλεόραση που δέ βλέπεται. Αντε, για να φανώ αντικειμενικότερος, να εξαιρέσω τα κρατικά κανάλια και κομματάκι το ΣΚΑΪ - αν και η ελληνοφωνητική απόδοση εγγλέζικων λέξεων/ονομάτων ανέκαθεν με ξύνιζε, σά να στραβοκατάπιε στρουθοκάμηλος. Εν πάσει περιπτώσει, ξεφεύγω απ'το θέμα (και αγαπητέ αναγνώστη, προειδοποιείσαι, θα πρέπει να υπομείνεις μαζοχιστικά τον παρενθετικό μου λόγο)...

Ως συνήθως, κάθε φορά που επισκέπτομαι το σπίτι των γονιών μου συμβαίνουν τα εξής περίεργα (μερικά εκ των οποίων, εικάζω, πρέπει να είναι κοινή γνώση των Ελλήνων εν αποδημία - και όχι μόνο)
α) Στο όνομά μου, προστίθεται συχνά το υποκοριστικό "-άκης" και, συνεπώς, θέλοντας και μή, ταξιδεύω στο χρόνο τουλάχιστον μιάμιση δεκαετία πίσω. Τα πτυχία και διδακτορικά εξανεμίζονται και με πιάνει άγχος άν ξέρω το μάθημα αύριο για το σχολείο. (όχι, δε το ξέρω)
β)Πέφτουν βροχή τα τηλέφωνα απο συγγενείς και φίλους που όλοι -βέβαια- θέλουν να με δούν πρίν φύγω, πράγμα φύση αδύνατον καθώς έχω 10 μέρες διακοπές και για να τους δώ όλους θέλω τουλάχιστον ένα μήνα και βάλε. Φυσικά, αν δε τους δείς παρεξηγούνται. Πράγμα το οποίο ανέκαθεν με κάνει να μηρυκάζω τη σκέψη να καταφτάσω incognito...
(Εν πάσει περιπτώσει, κάπου εδώ είμαι σίγουρος οτι ελλοχεύει μία παραβίαση κάποιας βασικής αρχής της Φυσικής αλλά ακόμα το δουλεύω... μπάς και χτυπήσω καμμιά δημοσίευση στο Nature)
γ)Πάω κατ'ευθείαν στη βιβλιοθήκη. Ναί, δέ ξέρω. Γενετικό είναι; Κάτι σαν αλυσιδωτή αντίδραση γίνεται. Ανοίγω την πόρτα και "τσούπ", αντιστέκομαι για μερικά δέκατα, και υποκύπτω λαχανιασμένος και καταϊδρωμένος. (Αυτό το τελευταίο μάλλον είναι γιατί είμαι στον πέμπτο όροφο και συνήθως παίρνω τις σκάλες, τρομάρα μου, αλλά ακούγεται πιό δραματικό σάν να πρόκειται για τη "δίψα της γνώσης"). Το λοιπόν, ανακεφαλαιώνοντας: Πόρτα -> βιβλιοθήκη.

Αυτό το τελευταίο είναι στο οποίο θέλω να αναφερθώ, παρά την ανούσια πλήν διασκεδαστική (χά!χα! γελάσατε) μακρυγορία της εισαγωγής . Το λοιπόν, η βιβλιοθήκη έχει ράφια (ώχ!) και συρτάρια (αμάν!). Σημειωτέον οτι ΔΕΝ έχει αλεξικέραυνο, δέ λειτουργεί ως πλυντήριο και δέ φτιάχνει φραπέδες. Και προσπερνόντας, δίχως να δώσουμε πολύ σημασία, αυτό το σουρεαλιστικό ιντερλούδιο, προχωράμε στο καυτό θέμα μας.

Για να μή το κουράσω άλλο, ξεφυλλίζοντας διάφορα βιβλία, ξεφούρνισα και κάποια παλιά σχολικά. Αλγεβρα, ανάλυση, κάτι αρχαία ελληνικά της πρώτης και δευτέρας λυκείου (όλα γεμάτα με βιαστικά σκίτσα και εφηβικές ποιητικές απόπειρες, αναμφισβήτητα -αλλα γαργαλιστικά- εξαμβλωματικές) και, μεταξύ άλλων, και το βιβλίο στο οποίο πρόκειται να αναφερθώ: "Χριστιανισμός και Θρησκεύματα" των Α. Καριωτόγλου, Α. Κεσόπουλου, Π. Παπαευαγγέλου, Γ. Τσάνανα (απίθανο επίθετο;) - βιβλίο της Β' Λυκείου, Γ΄έκδοση 1991. (Σημειώσατε την ημερομηνία έκδοσης. Θα αναφερθώ σχετικά παρακάτω) . Εδώ αρχίζει ο τζερτζελές, η μάλλον όχι ακόμα, γιατί δεν εξήγησα πώς έτυχε να το ξεφυλλίσω μετά απο 18 χρόνια...

Σήμερα, γυρίζοντας απο την έκθεση βιβλίου στο Ζάππειο, η παραφορτωμένη σακούλα που κουβαλούσα κυωφορούσε δυσβάσταχτα το "Η περι Θεού αυταπάτη" (εκδόσεις Κάτοπτρο) του Richard Dawkins που προοριζόταν ώς δώρο για τη μητέρα μου (ναι, είμαι διαβολικός γιός). Ανεξάρτητα απο τις απόψεις κανενός για το ζήτημα της ύπαρξης Θεού η όχι και τη θρησκεία, Χριστιανισμός η μή (πράγματα τα οποία προσωπικά με απασχολούν απο λίγο μέχρι καθόλου - εξ' ού και το ενδιαφέρον μου για το συγκεκριμένο σύγγραμμα είναι περιορισμένης εμβέλειας), το βιβλίο του Dawkins αποτελεί ένα ενδιαφέρον ανάγνωσμα για όσους τους ιντριγκάρει το θέμα. Υπο αυτές τις συνθήκες λοιπόν αναδύθηκε μέσα μου η περιέργεια και επιθυμία να επισκευτώ και πάλι τις σελίδες του βιβλίου της Β' Λυκείου που διδάχτηκα στο σχολείο.

Γενικά δέ με εξέπληξε τόσο πολύ η Ορθόδοξη Χριστιανική προπαγάνδα, προφανής σε όλο το βιβλίο, καθώς είναι ήπιας μορφής (δέ παύω να το θεωρώ κακόγουστο και ενοχλητικό). Τα ερωτήματα που θέτει στην εισαγωγή είναι σοβαρά και έχουν φέρει ατελείωτους πονοκεφάλους σε φιλόσοφους, επιστήμονες, έφηβους και θεολόγους ανα τους αιώνες. Το βιβλίο αναφέρεται συγκεκριμένα στους Immanuel Kant, και όταν προσπαθεί να προσεγγίσει - ειλικρινά αλλα άτσαλα- το "φαινόμενο της αθεϊας" (σά να λέμε "γρίπη των χοίρων"), αφού αφιερώσει μια γραμμή για τον Σωκράτη (ασ΄τον αυτόν, είναι δικός μας, δε κάνει να τον "θάψουμε") κάνει μιά εισαγωγή στον Ludwig Feuerbach, περνάει στον Karl Marx , αποπειράται να προσεγγίσει (και δέν ακουμπάει) τον (κατά τη γνώμη μου) τεράστιο Friedrich Nietzsche, και τελειώνει με τον (πλέον ξεπέρασμένο αλλά ουσιαστικά πατέρα της μοντέρνας ψυχολογίας) Sigmund Freud. Συνοψίζει δηλαδή ορισμένους απ΄ τους μεγαλύτερους αστέρες της διανόησης στην εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας σε 12 σελίδες. Αξιέπαινο πόνημα βέβαια (πολλάκις καταδικασμένο δε στο προπαγανδιστικό στύλ προσέγγισης - θα το εξηγήσω αυτό παρακάτω) καθώς και μόνο η βιβλιογραφία των μισών εκ των προαναφερθέντων άνετα γεμίζει μια μικρή βιβλιοθήκη. Για να μήν αναφέρθούμε κάν στο πόσες βιβλιοθήκες γεμίζουν οι αναλύσεις και οι επηρροές των έργων τους. Αναφέρω ενδεικτικά ένα απόσπασμα απ το βιβλίο της Β΄Λυκείου (τα σχόλια μου σε κόκκινο):
Γράφοντας για τον Feuerbach λένε

"Η κεντρική του θέση οτι η έννοια του Θεού και η σχέση μαζί του, δηλ. η θρησκεία, ειναι έκφραση και προβολή των επιθυμιών και τάσεων του ανθρώπου, απέναντι στις οποίες δεν υπάρχει κανένας Θεός, καμμιά θεία πραγματικότητα, δεν ευσταθεί (ακολουθεί το ακράδαντο επιχείρημά τους). Το να υπάρχουν μέσα του επιθυμίες και τάσεις τις οποίες εκφράζει προς τα έξω και με τις οποίες θρησκεύει είναι κάτι το φυσιολογικότατο στον άνθρωπο (αυτό υποτίθεται οτι το δεχόμαστε εξ ορισμού, ασ' το δεχτούμε για να ακολουθήσουμε το συλλογισμό τους) που όμως ούτε την ύπαρξη ούτε την ανυπαρξία του Θεού αποδυκνύει. Με ποιά λογική αποκλείεται να υπάρχει αληθινά μια θεία πραγματικότητα, την οποία ο άνθρωπος επιθυμεί και προς την οποία στρέφεται και ανα-φέρεται; Κάποιος ή κάποιοι θέλουν και επιθυμούν να μήν υπάρχει Θεός. Με βάση τη λογική του Φώυερμπαχ, γιατί δε θα μπορούσε η μή ύπαρξη και παρουσία του Θεού, δηλ. η αθεϊα, να είναι απλώς και μόνο η προβολή αυτής της θέλησης και επιθυμίας τους (χα! στη φέραμε Φώυερμπαχ! τράβα τώρα να κλάψεις στη μαξιλάρα σου) ;
Με στοιχειώδη λοιπόν λογική (τώρα είμαστε και οι πρώτοι! καταρρίψαμε όλο το φιλοσοφικό έργο του Φώυερμπαχ σε μιά παράγραφο) το σχήμα του Φώυερμπαχ:<<επιθυμίες και τάσεις -> προβολή τους -> Θεός και θρησκεία>> δέ φαίνεται να είναι τίποτα περισσότερο απο ένας ισχυρισμός χωρίς αποδεικτική ισχύ για τη στήριξη της αθεϊας.

Ας εξαιρέσουμε για λίγο το γεγονός οτι όντως υπάρχουν ορισμένοι ενδιαφέροντες ισχυρισμοί για την ύπαρξη μιάς "θεικής", ή όπως θές πές το, δύναμης (οι οποίοι σπάνια ακούγονται) και ας ψάξουμε να βρούμε το πρόβλημα συλλογισμού στο προηγούμενο κείμενο. Η αδυναμία του είναι προφανής άν κάνουμε την εξής αλλαγή στο κείμενο: όπου λέει "Θεός" ή "θρησκεία" αντικαθιστούμε "Αϊ Βασίλης" και "Χριστούγεννα". Με λίγα λόγια, οι συγγραφείς τότε καταφέρνουν να αποδείξουν οτι είναι εξίσου πιθανό να υπάρχει ή να μήν υπάρχει ο Αϊ Βασίλης...
Τρία πουλάκια κάθονταν και παίζανε μπαρμπούτι. Κι αυτά τα διδασκόμασταν και έπρεπε να τα μάθουμε στο Λύκειο. Αλλα το καλύτερο δέν ήρθε ακόμα!

Προσπερνάω το πενιχρό μέρος του βιβλίου που αναφέρεται συνοπτικά στις άλλες θρησκείες, σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος του που αναφέρεται στον Ορθόδοξο Χριστιανισμό, και αναφέρω μόνο οτι αν θές (και είναι θεμιτό) να κάνεις συγκριτική ανάλυση θρησκειών, τουλάχιστο κάν΄ το σωστά.

Και πάμε τώρα, μοναδικέ αναγνώστη μου (να σε λέω Μήτσο τώρα που γνωριστήκαμε;), σε ένα θέμα κοντά στην καρδιά μου (απ' την πλευρά της σπλήνας). Το βιβλίο αναφέρεται επιστημονικά (μ'αεροπλάαααααναααα καιιιι βαπόοοοριααααα) , η τουλάχιστον προσπαθεί σά κουτσή, στραβή λεχώνα χήνα που μαθαίνει να παίζει ακορντεόν, στις τελευταίες ανακαλύψεις της Αστρονομίας στον τομέα της κοσμολογίας (αρχή του σύμπαντος κ.τ.λ. - αντιπαθώ τον όρο "δημιουργία" λόγω των συνειρμών που ακολουθούν τον όρο).

Γράφουν λοιπόν οι συγγραφείς (τα σχόλια με κόκκινο είναι δικά μου):

Σήμερα οι επικρατέστερες θεωρίες για τη δημιουργία του κόσμου είναι δύο: <<της μεγάλης έκρηξης>> και του <<παλλόμενου σύμπαντος>>.(Αναφέραμε ήδη ότι το σχολικό βιβλίο εκδόθηκε το '91. Η θεωρία της μεγάλης έκρηξης έπαψε να είναι θεωρία το 1964 όταν οι Penzias και Wilson ανακάλυψαν τυχαία την κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου που αποτελεί, ουσιαστικά, τον απόηχο της μεγάλης έκρηξης. Για αυτή τους την ανακάλυψη δικαιωματικά μοιράστηκαν το βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1978. Αρα οι συγγραφείς του βιβλίου ή δε ξέρουν τι τους γίνεται, ή δε καταλαβαίνουν, ή είναι ανενημέρωτοι ή λένε ψέματα (και ποιός τα ελέγχει τα βιβλία που διδάσκουμε τα παιδιά μας για λάθη;).

Η δεύτερη θεωρία που αναφέρουν έχει πλέον σχεδόν μηδενικό επιστημονικό κύρος. Προς τιμήν τουλάχιστον των συγγραφέων, αναφέρουν τις επιμέρους ηλικίες του σύμπαντος και της Γής όπως τις έχουν υπολογίσει οι αστρονόμοι, δηλαδή περίπου 12-15 δισεκατομμύρια χρόνια για το πρώτο και 4.5 δισεκατομμύρια χρόνια για τη δεύτερη (κάποια στιγμή θα γράψω σε γενικές γραμμές πως κάνουμε τους υπολογισμούς). Καταλήγουν δε οι συγγραφείς στο (να τραβάς τα μαλλιά σου) προσβλητικά ανενημέρωτο και εγκληματικά ανεύθυνο- όταν πρόκειται να το διδάξεις σε χιλιάδες ελληνόπουλα- συμπέρασμα (τα bold δικά μου):

...μπορούμε σίγουρα να πούμε οτι τα προβλήματα της δημιουργίας του κόσμου δεν έχουν ακόμα διαφωτιστεί ικανοποιητικά απο την επιστήμη, γι΄αυτό και διατυπώνονται συνεχώς νέες θεωρίες, συχνά αντίθετες μεταξύ τους (ποιές είναι αυτές, δέν αναφέρουν). Η χριστιανική μας θρησκεία δίνει με τη θεόπνευστη Αγία Γραφή μια δική της ερμηνεία του προβλήματος (χωρίς επιστημονικές βλέψεις (μας έχωσε και μπηχτή ο τσαχπίνης)). Για τους πιστούς χριστιανούς, φυσικά, που δέχονται τη θεοπνευστία της Αγίας Γραφής, δεν υπαρχει πρόβλημα αλήθειας αλλα μόνο πρόβλημα σωστής ερμηνείας της (δηλαδή ψέματα, πίστευε και μη ερεύνα).

Να υπενθυμίσω οτι η ανακάλυψη έγινε το '64 (αναγνωρισμένη και διεθνώς, πώς να το κάνουμε, με ένα Νομπελάκι) ενώ το βιβλίο εκδόθηκε το ΄91! Κι απ΄ότι μου λέει η ξαδέλφη μου, που μόλις τέλειωσε το Λύκειο, αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο ακόμα διδάσκεται!

Άλλο δείγμα της άγνοιάς τους:

Μπορεί βέβαια οι υλιστές (μπηχτή) επιστήμονες να επιμένουν οτι ο κόσμος δημιουργήθηκε τυχαία μόνος του. Αλλα δε μας εξηγούν πως βρέθηκε η πρώτη ύλη (τα 106 απλά φυσικά στοιχεία που συνθέτουν όλες τις μορφές ύλης). Μήπως και αυτά δημιουργηθηκαν τυχαία απ' το τίποτα;

Η θεωρία της μεγάλης έκρηξης το εξηγεί απλά και όμορφα (εν ταχεί, τα βαρέα στοιχεία δημιουργούνται στο κέντρο των αστέρων). Όπως επίσης και το βιβλίο αστρονομίας της Β΄Λυκείου, καθώς και τα βιβλία Φυσικής και Χημείας της Γ΄Λυκείου. Αλλά ίσως οι συγγραφείς να μή πέρασαν τάξη (ποντάρω μπισκότο πτι-μπερ οτι κόπηκαν στην αστρονομία). Εν πάσει περιπτώσει, θα μπορούσαν βέβαια οι αξιότιμοι κύριοι συγγραφείς να ρωτήσουν οποιοδήποτε φυσικό η χημικό να τους το εξηγήσει. Δεν ήξεραν, δέ ρώταγαν...δέ ρώταγαν, δέν έμαθαν...


Και μεταδίδουμε την άγνοιά μας στις επόμενες γενεές.
Αντε και του χρόνου!

Despite the worst global recession in decades, executive pay keeps rising

source: The Guardian

Executives at Britain's top companies saw their basic salaries leap 10% last year, despite the onset of the worst global recession in decades, in which their companies lost almost a third of their value amid a record decline in the FTSE.

The Guardian's annual survey of boardroom pay reveals that the full- and part-time directors of the FTSE 100, the premier league of British business, shared between them more than £1bn.

Bonus payouts were lower, but the basic salary hikes were more than three times the 3.1% average pay rise for ordinary workers in the private sector. The big rise in directors' basic pay – more than double the rate of inflation last year – came as many of their companies were imposing pay freezes on staff and starting huge redundancy programmes to slash costs.

The Guardian data also shows that a coterie of elite bosses at the helm of multinational corporations are seeing their overall pay packets soar ever higher. The 10 most highly paid executives earned a combined £170m last year – up from £140m in 2007. Five years ago, the top 10 banked some £70m.

The Liberal Democrat Treasury spokesman, Vince Cable, said: "The Guardian's analysis shows the breathtaking cynicism involved in a lot of executive pay deals, which are unrelated to either personal or corporate performance and involve people who are very well off helping themselves to larger salaries when private sector wages in many companies are being cut."

The stealth increases in basic pay took much of the sting out of falls in bonuses tied to the performances of their companies. Overall pay for directors of FTSE companies, including bonuses, fell by an average of 5%.

The average chief executive of a blue-chip company now earns a basic salary of £791,000. However, adding bonus payments, share awards and the value of perks ranging from cars and drivers to school fees and dental work, the average pay package rises dramatically. Nearly a quarter of FTSE chief executives received total 2008 pay packages in excess of £5m, and 22 directors now have basic salaries of more than £1m.

The survey is likely to spark renewed calls for shareholders to take a tougher line to control boardroom pay. Earlier this year, City minister Lord Myners accused shareholders of behaving like "absentee landlords".

In the wake of the banking crisis, there has been a wave of shareholder revolts over directors' remuneration. But even if investors vote against over-generous boardroom payouts, companies are not obliged to take their views into account.

Some of the City's biggest and most influential shareholders are also part of the problem – their bosses are among those raking in multimillion-pound salaries. Michael McLintock, a director of Prudential and the boss of its investment arm, which holds big stakes in thousands of companies, was last year paid £6.6m – putting him among the 25 best-paid bosses in the UK.

Brendan Barber, general secretary of the TUC, said: "The recession has done nothing to stop the gap between top directors and the rest of their staff getting wider every year.

"It is even more offensive when the Institute of Directors has called for spending cuts that would hit pensioners, the poor and low-paid public sector staff. We've already had the 1980s-style recession, it looks depressingly like we are going back to 1980s greed-is-good politics, too."

The highest paid boss last year was Bart Becht, the chief executive of Reckitt Benckiser, whose brands include Harpic, Veet and Strepsils. He was rewarded with £36.8m in pay, bonuses, perks and share incentive schemes. Becht, 53, has been a regular feature in the upper echelons of the annual survey for several years, earning more than £80m during the last three years.

The highest paid woman was Cynthia Carroll, the head of the mining giant Anglo American. The vast multinational also owns a big stake in the De Beers diamond business. Carroll, a 52-year-old American, earned a basic salary of more than £1m last year, but benefits, bonus payments and share awards took her total payout to nearly £4m. She was also paid another £93,000 sitting on the board of BP.

The glass ceiling, however, appears to be almost entirely intact. Just one in 15 boardroom seats are occupied by women – and most of those are non-executive, part-time directors. Only 22 women hold full-time executive director positions, involved in the day-to-day running of the business.

The best-paid boardroom last year was that of Tullow Oil, a London-based oil exploration business, where 11 directors picked up a total of £59m. Most of their gains came from share options, as they cashed in on a share price that had soared along with the oil price. The directors made much more from their cheap share handouts than the rest of the 470-strong workforce were paid in the year.

Despite the credit crunch, the best-paid employees are still those working for City-based firms. The average pay at money broker ICAP, which employs 4,330 staff, was more than £200,000. Hedge fund group Man had the second best-paid staff. Its 1,776 employees were paid a total of £353m in 2008 – an average £198,000 each. Five years ago the Guardian survey showed that the average salary at Man was £100,000. The chief executives of those two companies also feature among the highest-paid FTSE 100 chiefs. Man boss Stanley Fink, who has now stepped down, received £15m last year, while ICAP's Michael Spencer received nearly £7m.

At the other end of the spectrum, the worst-paid staff are those working in the retail and leisure sectors and for mining companies.